Yıllar önce; küresel enerji dengesindeki değişimler ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyeli üzerine konuşmaya başladığımızda, genellikle karşımızda bir sessizlik buluyorduk. O zamanlar Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” programında bu meseleyi gündeme getirmek, ülkenin geleceği adına bir sorumluluk paylaşma çabasıydı. Günümüzde ise TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya olan katkısı, meselenin artık somut bir zemin kazandığını göstermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimsel sorumluluk, vatanseverlik ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani sorumluluk çerçevesinde, savunma sanayii ekseninde derinlemesine incelemeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların tükenme eğilimi ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği sorunları doğrultusunda önemli bir paradigma değişikliği yaşamaktadır. Yenilenebilir kaynaklar olan rüzgâr ve güneş önemli bir değer taşımaktadır, ancak modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini tek başlarına sağlayamamaktadırlar. Bu durum, nükleer enerjiyi gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik gereklilikler doğrultusunda savunma sanayisini inşa ederken önemli bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025 yılına kadar 10 milyar doları aşacak ihracatı ile rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli arttığının bir göstergesidir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi enerji tüketimi yüksek altyapıların elektrik ve termal ısı taleplerini tarihi seviyelere çıkarmıştır.

Sektörün enerji tüketim boyutları hakkında rakamlar paylaşmak, konunun ciddiyetini kavramak açısından önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi yaklaşık 120 milyon kWh (120 bin MWh) seviyelerindedir. TUSAŞ’taki ağır sanayi operasyonlarının bu rakamı önemli ölçüde aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi kurumların elektrokimyasal süreçlerinin de benzer yoğunluk gerektirdiği açıktır. Türk savunma sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yollarla, ulusal şebeke üzerinden temin edilmesi; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi senaryolarda telafisi mümkün olmayan riskler barındırmaktadır. Bu zafiyeti gidermek için “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” kurulması gerekmektedir. Ve bu mikroşebekenin kalbi, elbette, toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, nükleer silah üretimi için uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi son derece düşük olan bir stratejik ham maddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelindeki keşfedilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu kritik elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte, dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkelerden biridir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş jeolojik öngörüleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da eklenmesiyle ülkemizin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’si olduğuna işaret etmektedir. Özellikle Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahiptir. Bu toprakların derinliklerindeki bu zenginlik, bir lütuf değil; onu işleyebilmek için gerekli bilimsel azmi göstermek zorunda olduğumuz bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtı yakmaktan daha karmaşık bir fiziki yapının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir elemandır. Reaktör içindeki bir nötron ile etkileşime girerek toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumuyla bölünebilir (fissile) uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, parçacık fiziği alanında ilkeli bir yaklaşım sergileyen merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocanın liderliğinde geliştirilen “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistem; güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demetinin reaktör merkezindeki ağır bir metal hedefe çarptırılmasıyla yoğun bir nötron akışı üretir ve sistemin nötron jeneratörü olmasını sağlar. En çarpıcı özelliklerden biri, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) düzeyde tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı yazarken içimizde bir hüzün var, vicdanımız mahcup. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadığı şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini yıllarca durdurmuş, bu toprakların bilimsel atılımını büyük bir kayıpla sona erdirmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başaran, bu öngörüleri somut projelere dönüştüren nadir bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasındaki sabotaj ihtimalini, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin rolünü gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu çığlığı, yıllar geçse de hafızalarda yankılanmaktadır. Bu konunun, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin Yazıcıoğlu dosyalarında sergilenen o cesur, kararlı ve vatanse